زندگی شهید احمدشاه مسعودق قهرمان ملی افغانستان

در 11 سنبله 1332 خورشيدي در روستاي جنگلک از توابع بازارک ولایت پنجشير چشم به دنيا گشود. پدرش دگروال(سرهنگ) دوست محمد از افسران اردو(ارتش) بود. سالهاي آغاز کودکي را در زادگاهش گذراند. در پنج سالگي شامل صنف اول مکتب (مدرسه) بازارک پنجشیر گرديد. قبل از آنکه صنف اول را به پايان برساند با خانواده به کابل رفت و در مکتب شاه دوشمشيره شامل شد. اما اندکي بعد پدرش در سمت قوماندان ژاندارم و پوليس هرات به ولايت هرات رفت و احمدشاه مسعود صنوف دوم، سوم و چهارم را در مکتب مؤفق شهرهرات به درس و تعليم ادامه داد. در پايان صنف چهارم با پدرش که از هرات به کابل تبديل گرديد دوباره به شهر کابل بازگشت و دوران ثانوی مکتب را در لیسۀ استقلال کابل به پایان رساند. او زبان فرانسوی را در لیسۀ استقلال آموخت و از شاگردان ممتاز صنفش بود که با موفقیت از امتحان کانکور، به دانشگاه پولتخنیک کابل راه یافت.

در مسیر مبارزۀ سياسي

احمدشاه مسعود در دورۀ ليسه با افکار و جريانات سياسي جامعه و کشور معرفت حاصل کرد؛ اما او از همان آغاز به سوي نهضت  اسلامي تمايل نشان داد. وی در نخستين سال تحصيل با انجنير حبيب الرحمن محصل پولتخنيک از رهبران محصلین نهضت اسلامي  آشنا شد. حبيب الرحمن در اجلاس سال 1351 رهبران و مسئولین ارشد جمعیت اسلامی، مسؤليت جلب و جذب افسران اردو را به عهده گرفته بود. احمدشاه مسعود با حبیب الرحمن روابط نزدیک پیدا کرد و پس از کودتاي سرطان 1352 عميقاً وارد عرصۀ سياست و مبارزات سياسي گرديد. حبیب الرحمن در دومین سال حکومت محمدداوود زندانی و به شهادت رسانده شد. احمدشاه مسعود که تحت تعقیب پولیس مخفی حکومت قرار گرفت، زندگی مخفیانه اختیار کرد. او در اواخر سال 1353 خورشیدی به همکاري انجنير جان محمد از ولایت کنر و یکی از فعالان نهضت اسلامی  به پاکستان رفت.

فرماندهي در نخستين قيام مسلحانه

گلبدين حکمتيار که پس از حبيب الرحمن وظيفۀ او را در جذب و تنظيم افسران اردو به جمعیت اسلامی عهده دار شده بود با تشویق و حمایت ارتش پاکستان در صدد کودتا و قیام  نظامی علیه حکومت محمدداوود بر آمد. هر چند احمدشاه مسعود زمينه را براي قيام نظامي نامساعد مي دانست و به پيروزي کودتا بي باور بود، حکمتيار از مؤفقيت کودتا اطمينان داشت و از نتايج مثبت کار خود در ميان اردو سخن مي گفت. تدارک براي کودتا و قيام مسلحانه اتخاذ شد و به احمدشاه مسعود فرماندهی این قیام در پنجشیر محول گردید. در حالی که فرماندهی کودتا و قیام را در کابل حکمتیار بدوش گرفت، این مسئولیت را در کشم بدخشان داکتر محمد عمر، در لغمان مولوی حبیب الرحمن، در سرخرود ننگرهار آدم خان، در کنر معلم گل محمد و محمد مالک  به عهده گرفتند. از این میان تنها احمدشاه مسعود در 28 سرطان 1354 مرکز ولسوالی پنجشیر را تصرف کرد و منتظر خبر کودتا و قیام در کابل ماند. از کودتا در کابل خبری نیامد و  به زودی قوای دولتی وارد پنجشیر شدند و به سرکوب قیام کنندگان پرداختند. 12 نفر از همسنگران احمد شاه مسعود جان خود را از دست دادند،  اما او و شمار دیگر از این معرکه جان سالم بدر برد و دو باره به پاکستان برگشت.

شکست قیام مسلحانه علیه حکومت محمدداوود به تفرقۀ درون نهضت  اسلامی انجامید. عناصر تند رو  و افراطي که فکر کودتا و جنگ را عليه حکومت محمدداوود در سرداشتند به طرفداري از حکمتيار قرار گرفتند و احمدشاه مسعود با افراد معتدل و عملگرا که از مشي مبارزۀ آرام و مسالمت آميز و حتي مذاکره با حکومت محمدداوود جانبداري مي کردند با جمعيت اسلامي افغانستان در کنار استاد رباني باقي ماندند. مسعود تا بازگشت دوباره به افغانستان تحت فشار سازمان استخبارات نظامی ارتش پاکستان قرار گرفت و در رفت و آمد میان مناطق قبایلی و با احتیاط به سر می برد.

کودتاي ثور و آغاز مرحلۀ جديد مبارزۀ مسلحانه و جهاد

احمدشاه مسعود در اخیر بهار 1358 (1979) با سي تن از همرزمانش، وارد پنجشير شد. ده تن از همراهانش را به شمال هندوکش در ولسوالي اندراب غرض شروع مبارزۀ مسلحانه فرستاد و خود در پنجشير به صورت نيمه علني کار دعوت مردم به مبارزۀ مسلحانه را  آغاز کرد. او در چند روز، رخه مرکز ولسوالي و دو مرکز علاقه داري هاي حصۀ اول و دوم پنجشير رامتصرف شد و سراسر وادي را از سلطۀحکومت حزب دمکراتيک خلق بيرون کرد. او تا ماه اسد 1358  بزرگراه سالنگ را مسدود ساخت و با نيروي هاي دولتي به نبرد ادامه داد. او پس از شش هفته جنگ در پاي خود زخم برداشت و نيرو هاي دولتي مؤفق به تصرف دوبارۀ وادي پنجشير شدند. مسعود با تعدادي کمي از همراهانش به پريان آخرين منطقۀ پنجشير به سوي ارتفاعات شمال وادي عقب نشست. در آن جا به تشکيل دسته هاي منظم چريکي پرداخت و قبل از شروع مجدد عمليات به تعليم و تربيۀ نظامي و سياسي آنها مبادرت ورزيد.

احمدشاه مسعود بعد از اين، جنگ پارتيزاني را با شيوۀ علمي، گام به گام تعقيب کرد. مراکز اداري و نظامي دولت حزب دمکراتيک خلق را در پنجشير دوباره متصرف شد. سپس او با حملۀ نظامی شوروي و اشغال افغانستان وارد دور جديد مبارزۀ مسلحانه گرديد که به سالهای جهاد معروف است. او در این دور به آمرصاحب معروف گردید و آمرصاحب یعنی احمدشاه مسعود نام دوست داشتنی و مایۀ حرمت و امید برای مردم دو سوی هندوکش و سراسر افغانستان شد.

دوران جهاد در سالهاي تجاوز شوروي:
آمرصاحب در این مرحله، جنگ را از حالت سنتی و ایلجاری بیرون ساخت  و نيروهاي مجاهدين را نخست در سه و سال های بعد در چهار گونه قطعات نظامي تقسيم بندي کرد:
1 ـ قطعات محلي
2 ـ قطعات متحرک

3 – قطعات ضربتی
4 ـ قطعات مرکزي
قطعات متحرک، ضربتی و مرکزي بيشتر از قطعات محلي تحت تعليم و تربيه قرار مي گرفتند و نيروي هاي اصلي رزمي را در جنگ تشکيل مي دادند.

احمدشاه مسعود در تمام دوره هاي جهاد به مشارکت همگاني و بسيج عمومي مردم و ارائۀ خدمات اجتماعي توجه جدي مبذول داشت. بدين منظور شوراهاي مختلفي چون شوراي علماء، شوراي ريش سفيدان، کميته هاي مختلف کاري در عرصه هاي گوناگون حيات اجتماعي تشکيل داد. و در عقب جبهۀ نبرد ارائه خدمات اجتماعي به مردم همچون اعمار و تأسيس مکاتب، کلينيک هاي صحي، جاده سازي و ترميم جاده ها و پل ها، انجام امور فرهنگي، ادارۀ منطقه و تأمين امنيت را هرگز فراموش نکرد.
مسعود در دورۀ اشغال شوروي 10 حملۀ نيروهاي مشترک شوروي و حکومت حزب دمکراتيک خلق را در وادي پنجشير که با الترتیب در حمل 1359، سنبلۀ 1359، قوس 1359، اسد 1360، ثور 1361، سرطان 1361، حمل 1363، سنبله 1363، عقرب 1363 و سرطان 1364 به وقوع پيوست، دفع کرد.

شوروي ها بعد از حملۀ ششم در سرطان 1361 پيشنهاد آتش بس کردند. احمدشاه مسعود بعد از بررسي و مشورت با علما و مجاهدین و مذاکرات متعدد با نمايندگان شوروي، معاهدۀ آتش بس را  در محدودۀ پنجشیر با جنرالان شوروي امضاء کرد. جنگ را در بیرون از پنجشیر ادامه داد و در مدت آتش بس که تا کمتر از دو سال دوام کرد،  به اهداف مهم  همآهنگ سازي مجاهدين در داخل کشور و گسترش پايگاه جنگ و مقاومت، دست يافت.

تشکیل شورای نظار

 آمرصاحب شوراي نظار  را  در قوس 1362 به وجود آورد و سپس چهار پايگاه منظم عملياتي و نظامي را در ولسوالي هاي خوست و فرنگ بغلان، فرخار و اشکمش تخار و کشم  بدخشان ايجاد کرد.

حملۀ هفتم شوروي ها به پنجشیر پس از پایان آتش بس در حمل 1363 خورشیدی با هجوم سی تا چهل هزار سرباز ارتش سرخ از بزرگترين حملات قواي شوروي بود. احمدشاه مسعود پیش از حمله، پنجشیر را از مردم و مجاهدین خالی کرد که شوروی ها از آن آگاهی نیافتند. در نتيجه، يورش هزاران نيروي ارتش سرخ و قواي حکومت مورد حمايت شان به هدر رفت. سپس با شروع عمليات نظامي مجاهدین در تابستان همان سال و تا سالهاي ديگر، مراکز نظامي که شوری و حکومت کابل در پنجشیر ساختند، به تصرف مجاهدين درآمد.
هم چنان آمرصاحب در ولایات شمال جنگ را تشدید کرد. او با تصرف گارنيزيون فرخار در اسد 1365، گارنيزيون نهرين در عقرب 1365، گارنيزيون کلفگان در سرطان 1366، گارنيزيون کران و منجان در عقرب 1366 و گارنيزيون بورکه در قوس 1366، يک منطقۀ وسيع و به هم پيوستۀ کوهستاني را در شمال شرق به دست آورد و براي واردشدن به مرحلۀ تعرض استراتژيک در جنگ چريکي غرض تصرف شهرها، طرح ايجاد ارتش منظم را با گسترش و توسعۀ قطعات مرکزي متشکل از مجاهدين ولايات مختلف ريخت.

سالهاي پس از خروج قواي شوروي و سقوط حکومت حزب دموکراتیک خلق

آمرصاحب گامهاي نخست را برای ایجاد ارتش منظم مجاهدین با توسعۀ قطعات مرکزي برداشته بود که قواي شوروي افغانستان را ترک گفت. او پس از آن، موضوع تضعيف و سقوط رژيم را از داخل نيز از ياد نبرد. خروج کامل قواي شوروي در دلو 1367، سپس فروپاشي شوروي و سقوط حاکميت حزب کمونيست و به دنبال آن پايان کمک هاي مالي و نظامي مسکو به دولت حزب دمکراتيک خلق در کابل، نفاق و خصومت فزايندۀ جناح ها و دسته هاي حزب مذکور در داخل حاکميت، از عوامل زمينه ساز تضعيف و سقوط رژيم از داخل محسوب مي شد. و  آمرصاحب  از تمام  اين زمينه ها در سقوط حاکميت حزب مذکور استفاده کرد و موفق به سقوط آن در اوایل بهار 1371 شد.

احمدشاه مسعود پس از تصرف فرودگاه بگرام و چاریکار در 26 حمل 1371 که حکومت کابل آمادۀ تسلمی قدرت به مجاهدین شد، از رهبران تنظیم ها در پاکستان خواست تا حکومت خود را تشکیل دهند. رهبران مجاهدین بر سر تشکیل یک دولت توافق و احمدشاه مسعود را به عنوان وزیر دفاع تعیین کردند تا امنیت کابل را تامین کند. گلبدين حکمتيار طرح تشکيل دولت مجاهدين و انتقال قدرت از رژيم حزب حاکم را نپذيرفت و بر کابل هجوم آورد.

وزارت دفاع دولت اسلامی  و دفاع از پايتخت

احمدشاه مسعود به عنوان وزیر دفاع دولت اسلامی در برابر هجوم حکمتیار به کابل قرار گرفت و  نیروهای او را از شهر بیرون راند تا آنکه صبغت الله مجددی ممثل دولت اسلامی در 8 ثور 1371 قدرت را تحویل گرفت. پس از آن حکمتیار هم چنان به جنگ ادامه داد و شهر را پیوسته راکت باران کرد.
احمدشاه مسعود در سالهاي جنگ حکمتيار عليه کابل و دولت اسلامی بارها تلاش کرد تا از راه مذاکره و تفاهم او را از تداوم جنگ باز دارد. او در جوزاي 1371 به منطقۀ تحت کنترول نيروهاي حکمتيار در شرق کابل رفت و با او معاهدۀ صلح و ختم جنگ را امضاء کرد، اما حکمتیار به آن معاهده پایبندی نشان نداد.
احمدشاه مسعود برکناري خود را از وزارت دفاع در دهم ثور 1372 به منظور استقرار صلح توسط رهبران احزاب مجاهدين در جلال آباد پذيرفت و از کابل به جبل السراج رفت. اما کنار رفتن او از وزارت دفاع نه تنها موجب قناعت حکمتيار در پايان دادن به جنگ عليه کابل نگرديد، بلکه رهبر حزب اسلامي در 11 جدي همين سال و اين بار در کنار نيروهاي ژنرال دوستم، جنگ خونين و ويرانگري را در پايتخت به راه انداخت.
مسعود براي دستيابي به صلح، حضور حکمتیار را در تابستان 1375 در کابل به عنوان صدر اعظم پذيرفت؛ حضوري که ديگر خيري براي صلح و ختم جنگ نداشت. جای حکمتیار را در جنگی که از سوی پاکستان مدیریت و حمایت می شد، گروه طالبان گرفته بودند.

رهبري در مقاومت ملي عليه حاکميت طالبان و سلطۀ  تروريزم

احمدشاه مسعود برای پایان جنگ و رسیدن به صلح  در 22 دلو 1373 به ميدان شهر  منطقۀ تحت تسلط طالبان رفت. اما طالبان که از سوی پاکستان مدیریت می شدند و مورد حمایت جنگجویان القاعده و تمام ترویستان بین المللی قرار داشتند، راه جنگ را برگزيدند.

مسعود هژده ماه و دوازده روز (از 21 حوت 1373 تا 5 ميزان 1375) حملات طالبان را در دروازه های کابل  دفع کرد تا اینکه  طالبان با حمایت پاکستان و کشورهای نفت خیز عربی در ميزان 1375 پايتخت را متصرف شدند.

احمدشاه مسعود از کابل عقب نشست اما  تا دو هفتۀ دیگر طالبان را به درون شهر کابل عقب راند و ده ها نفر از جنگجويان خارجي که بيشترشان پاکستاني بودند را به اسارت گرفت. او سپس تمام نیروهای مخالف طالبان را در مقاومت ملی گرد آورد و فرماندهی این مقاومت علیه طالبان، القاعده و پاکستان را بدوش گرفت و پنج سال تمام در برابر آن ها ایستاد.
احمدشاه مسعود در سالهای مقاومت تلاش کرد تا جامعۀ بين المللي به خصوص ايالات متحده امريکا و اروپا را متقاعد به اِعمال فشار عليه پاکستان کند و آنها را از عواقب حاکميت طالبان و سلطۀ تروريزم بر منطقه و جهان آگاه سازد. او در سيزدهم حمل 1380 به مقر پارلمان اروپا رفت و در مذاکرات مختلف و جلسات متعدد، اهداف و خواسته هاي خود را از مقاومت تشريح کرد. او در همين سفر در برابر پرسش خبرنگاران از پيامش به رئيس جمهور امريکا گفت:

 “پيام من به آقاي بوش اين است که جنگ افغانستان و وجود پايگاه هاي تروريستي تنها به افغانستان محدود نمانده بلکه دير يا زود اين خطرات گريبانگير امريکا و تعداد بيشتري از کشورها در منطقه و جهان خواهدشد.”

شهادت

احمدشاه مسعود با حملۀ تروريستي انتحاری دوتن اعضاي عرب القاعده با پاسپورت بلژيکي به اسم محمد کريم توزاني  و محمد قاسم بقالي که هردو مراکشي بودند به نام خبرنگار روز هژدهم سنبله 1380(9سپتمبر 2001)در خواجه بهاءالدين ولايت تخار به شهادت رسید.

پيکر خونين احمدشاه مسعود رحمت الله علیه به سرعت توسط محافظانش ذريعۀ چرخبال به فرخار تاجکستان انتقال يافت. مرگ او را همسنگران و ياران نزديکش مخفي نگهداشتند. پيکر او را هشت روز بعد به زادگاهش در وادي پنجشير آوردند و به روز بيست و ششم سنبله 1380 در ميان اشک و اندوه مردم  و همرزمانش در “سريچه”، به خاک سپردند.
هنگام شهادت 49 سال داشت.  در سال 1366 (1988) ازدواج کرد و صاحب يک پسر و پنجدخترشد.
روانش شاد، یادش گرامی!